پیشینه تاریخی بیرجند و شرح معروف ترین این مکان ها از جمله قلعه بیرجند، ارگ کلاه فرنگی، مدرسه شوکتیه، عمارت اکبریه..

به ادامه خبر رجوع کنید

پيشينه تاريـخي

بيرجند در گذشته جزئي از ولايت قهستان بوده است . بر اساس كتيبه هاي هخامنشي و نوشته هاي مورخان يوناني ، قهستان خاستگاه يكي از اقوام ايراني به نام ساگارت و بخشي از چهاردهمين ساتراپ هخامنشي به شمار مي آمده . كتيبه كال جنگال نشان دهنده اهميت منطقه است .

در عهد ساساني نيز قهستان از ايالات آباد و و معتبر بوده . سنگ نگاره هاي لاخ مزار در روستاي كوچ بيرجند حاوي نوشته هايي به خط پهلوي ساساني است که در آنها نام آخشنواز پادشاه هپتالی و قباد پادشاه ساسانی به چشم می خورد . پس از فتح قهستان توسط اعراب در سال 29 هـ .ق قهستان توسط والیان خلفا اداره می شد و تا سال 259 ه.ق در سیطره ی عباسیان بود .

مدتی نیز جزء قلمرو صفاریان و امرای محلی سیستان بود . از زمان حسن صباح تا تهاجم سپاه هلاکو خان مغول این منطقه به یکی از مراکز عمده ی سیاسی فرقه اسماعیلیه تبدیل شد و بعد از الموت ،مهمترین مقر حضور فداییان این فرقه بـود که با حمله ی هلاکـو طومارشان در هم پیچیـد . تاریخ بیرجنـد در سده های اخیر یعنی از دوره صفویه به بعد با نام خاندان خزيمه علم در هم آميخته است .

در اواخر دوره صفويه با پیوستن امیر اسماعیل خان خزیمه به اردوی نادر ، حکومت منطقه قاینات به او تفویض شد . استعمار بریتانیا در راستای حفظ منابع منطقه ای خود و با بهره گيري از آشفتگی حکومت قاجار، سیاست تبـدیل حکومت محلی بیرجنـد به مرکز سیـاست بریتانیـا در منطقـه و بهره گیری از خاندان علم به عنوان پایگاهي قدرتمند را در پيش گرفت .

قلعه بیرجند

قلعه بر فراز تپه ای طبیعی در خیابان جمهوری اسلامی بیرجند قرار گرفته ، نقشه آن به شکل چهار ضلعی با چهار برج مدور در چهار گوشه و دو برج در دو ضلع غربی و شرقی است . این قلعه دارای دو در ورودی در اضلاع شمال و غربی است ، مساحت آن حـدود 2500 متر مربع می باشد . فضای داخل قلعه در گذشته بناها و عناصر معماری متعددی را شـامل می شده است که به مرور زمان کاملا تخریب شده و فضای داخلی به شکل یک میدان و محوطه محصور در میان حصار و برج ها در آمده است .

مصالح بکار رفته در آن خشت و گل و چینه می باشد . بر اساس کاوش باستان شناسی صورت گرفته در این محل می توان گفت قلعه بیرجند در دوره صفویه بنا شده و در دوره قاجاریه مورد بازسازی اساسی قرار گرفته و تعمیراتی نیز در ضلع شمالی و برج های آن اعمال شده است .

ارگ کلاه فرنگي ( ارگ اميرحسنخان ) دوره قاجار

اين بنا در خيابان شهيد مطهري بيرجند قرار دارد و با مساحت 677 متر مربع در 6 طبقه به شکل زيگورات ساخته شده است. از مجموع طبقات بنا، دو طبقه کاربرد دارد و بقيه طبقات جهت شکل بخشي به بنا ساخته شده اند. طبقه همکف از يک فضاي مربع و چند اتاق که آن را احاطه کرده اند و يک حوضخانه تشکيل شده، طبقه دوم فقط جنبه زيبايي و نمادين دارد و داراي پنجره کوچکي جهت تامين نور حوضخانه مي باشد.

اين بنا در زمان امير معصوم خان حسام الدوله از حکام بيرجند در دوره قاجار ساخته شده است. از جمله تزئينات اين اثر بايد از مقرنسکاري و رسمي بندي هاي موجود در فضاي حوضخانه آن نام برد.

مدرسه شوکتيه دوره قاجار

این بنا به سبک تک ایوانی و در دو طبقه ساخته شده و بزرگترین حسینیه تاریخی بیرجند محسوب می شود . عناصر معماری آن شامل : دو سر در ورودی با تزیینات مقرنسکاری ، هشتی ها ، دالانها ی منتهی به صحن ، صحن ، حوض خانه ، ایوان ، گنبد خانه و حجره ها و رواق های اطراف صحن است .

مهمترین بخش شوکتیه ایوان آن است که دارای طاق کلیل دو گلویی است که بر روی دهانه ای عریض ایجاد شده است . این بنـا در سال 1312 ه . ق به فرمان اسماعیل خان شوکت الملک اول به منظور برگزاری مراسم عزاداری محرم ساخته شد و در سال 1326 ه . ق پس از تاسیس دارالفنون تهران و رشدیه تبریز با ابتکار محمد ابراهیم خان شوکت الملک دوم جهت تاسیس نخستین مدرسه جدید بیرجند انتخاب شد . در حال حاضر از این اثر تنها به عنوان حسینیه استفاده می شود .

عمارت اکبريـه دوره قاجار

این مجموعه اکنون در انتهای خیابان معلم بیرجند قرار دارد . در گذشته قسمتی از فضاها و اندرونی آن به به خانواده علم اختصاص داشته و بخش مرکزی آن ویژه امور دیوانی و حکومتی بوده است . این مجموعه دارای اجزایی نظیر سر در ورودی ، عمارت اصلی ، باغ ،اصطبل ، استخر ، بخش اداری و ... می باشد . مجموعه اکبریه با مساحت 29265 متر مربع و اعیان 5408 متر مربع با جهت شرقی ، غربی ساخته شده است .

بخش مرکزی در دو طبقه شامل: دالانها ، اتاق ها ، اتاق شاه نشین ، پلکان ، هشتی ها ، گنبد کلاه فرنگی و اتاق آینه است که شاخص ترین بخش این مجموعه به شمار می آید . در حال حاضر موزه های باستان شناسی و مردم شناسی بیرجند در این بخش قرار دارند . بخش غربی اکبریه نیز در دو طبقه ، در دوره پهلوی ساخته شده که شامل اتاقها و راهروهای ارتباطی متعدد است .

منبع: www.Bizer.ir