زندگی نامه ابن حسام خوسفی
(وف 875 ق)، شاعر. از مردم خوسف بیرجند بود. در قصیدهسرایى و مدح بزرگان دین دستى توانا داشت. پدران وى اهل علم و ارشاد بودند و خود نیز از عالمان شیعى مذهب بود و از فنون ادب و علوم شرعى و اخبار و احادیث و سنت آگاهى داشت و در اشعار خود به كرّات از این اطلاعات سود جسته است. وى از راه كشاورزى گذران زندگى مىكرد. به گفتهى دولتشاه «... و صباح كه به صحرا رفتى تا شام اشعار خود را بر دستهى بیل نوشتى...». برخى تذكرهها زندگینامهى او را با ابنحسام هروى درآمیختهاند، در حالى كه این دو از هم متمایزند. در تاریخ وفات ابنحسام نیز اختلاف بسیار است سال وفات او را به اختلاف 875 ،873 و 893 ق نوشتهاند كه با توجه به نزدیك بودن عصر دولتشاه با وى، تاریخ مذكور در «تذكرهى دولتشاه» (875 ق)، صحیحتر است. قبر او در شهر خوسف بیرجند است. از آثار او: «خاوراننامه» یا «خاورنامه» بر وزن «شاهنامه» كه از قدیمترین منظومههاى حماسى دینى در ادب فارسى است، در ذكر غزوات امیرالمؤمنین (ع) در سرزمین خاوران كه در 830 ق به پایان رسانده؛ «دیوان» اشعار كه شامل قصائد، ترجیعات، مخمسات، مثمنات و مربعات است.
زندگی نامه ابن حسام خوسفی
محمد فرزندحسام الدين حسن ، معروف به ابن حسام ، شاعر ، عارف ، فقيه و انديشمند قرن هشتم ونهم هجري است.
تولد ابن حسام راسالهاي 782 و يا 783 هجري ( 760 شمسي ) دانسته اند.
زاد گاه ابن حسام ، شخرك خوسف است كه از بخش هاي فعلي بيرجند و از قديمي ترين آبادي هاي قهستان مي باشد.
ابن حسام تحصيلات مقدماتي و تربيت خود را مديون پدر داناو با فضيلتش مي داند . او در خصوص سال تولدش در پايان قصيده اي چنين مي گويد:
چو از هجرت دراين تاريخ معدود
چل و نه سال بر هشتصد بيفزود
زعمر من گذشته شصت و شش سال
جواني برگذر ، پيري به دنبال
بيشتر تذكره نويسان ابن حسام را شاعري صاحب فضل و او را مردي وارسته و قانع كه روزها از صبح تا شام به كار كشاورزي اشتغال داشته و ضمنأ اشعار خود را در همين مواقع يادداشت مي كرده ، دانسته اند . ابن حسام از علو طبع و اتكال به خداوند غافل نبوده و كمبود هاي زندگي مادي را بر سرافرازي معنوي ترجيح داده است . اشعار زيرمؤيد اين موضوع مي باشد :
همه سال و مه روي در گوشه اي
قناعت نموم به كم توشهاي
به يكقرص جو تا شب از بامگاه
قناعت كنم همچو خورشيد وماه
شكمچون به يك نان توان كرد سير
مكش منت سفرة اردشير
بساز اي جوانمرد با آب جوي
ز جلابطائي برو دست شوي
ترا چون متاع سخن داده اند
مجوي آنچه بهر تو ننهاده اند
اين شاعرگرانقدر اگر چه تقريبأ در سراسر عمر به تنگدستي گذرانده ، ليكن پيوسته از روحيه استغناء برخوردار بوده ، اشعار زير مؤيد كف نفس او مي باشد :
آفرين باد بركف د ستم
كه از او مي رسد مرا ادرار
دست من آبله زكد يمين
گر تنآسان شوم ، شود د شوار
با چنين تنگد ستي ابن حسام
سرهمت بر اوج چرخ برآور
گرز كالاي خانه پرسندم
ليس في الدار غيره ديار
ابن حسام بر اثراعتقاد راسخي كه به ولايت اهل بيت (ع) و دوستي پيامبر (ص) داشته، پيوسته به مدح و منقبت آنان پرداخته و به راستي قدرت شاعري خود رادر اين موارد بخوبي نشان داده است .
ابن حسام در انواع شعر هنرنمائي و طبع آزمائي كرده است . وي با خلق مضامين وكلمات خوش آهنگ و نشاندن آنها در جاي مناسب به توصيف آسمان و صور كواكب و صحنه هايطلوع و غروب آفتاب و مناظر طبيعت به وجه اعجاب انگيزي پرداخته است .
از ابن حسام سه اثرارزشمندبه نام ،ديوان شعر ، خاوران نامه ، نثراللا لي،باقي مانده است . ديوان شعر ابن حسام در سال 1366 به كوشش در خور تقد يرآقايان احمد احمدي بيرجندي و محمد تقي سالك و با هزينة اداره كل حج اوقاف و امورخيريه استا ن خراسان چاپ و منتشر گرديد است . اين ديوان شا مل 10844 بيت شعر و درمدح خاندان حضرت محمد (ص) مي باشد .
خاوران نامه كه به سبك شاهنامه سروده شده شامل 22500 بيت شعر است كه در وصف دلاوريها ي حضرت علي و ياران آن حضرت به رشتة نظم درآمده است.
اين منظومه متأسفانه تاكنون چاپ نشده است . چند نسخة خطي از اين كتاب در موزه هاي بريتانيا و كتابخانه آستان قدس رضوي يافت مي شود . خاوران نامه بر اساس گفته شاعر در سال 830 ( 805 شمسي ) به زيور نظم در آمده است:
بدين نامه آراستم خامه را
به پايان رساندم اين نامه را
به پاي آمد اين نامة نامدار
برنامداران زمين يادگار
چو بر سال هشتصد بيفزود سي
شد اين نامه تازيان پارسي
مرا اين نامه را خاوران نامه نام
نهادم بدانگه كه كردم تمام
نثر اللا لي منظومه اي است در قالب مثنوي در ترجمان كلمات قصارمولي علي (ع) كه به گفته آقايان احمد احمدي بيرجندي و محمد تقي سالك به مجموعة اين ابيات تاكنون دسترسي حاصل نگرديده است . برخي از نويسندگان عمر ابن عمران حسام را 92 سال ذكر كرده اند در اين صورت سال وفات او را بايد 875 هجري قمري دانست.در كتاب بهارستان وفات ابن حسام 873 (847 شمسي ) ذكر شده است . مقبرة ابن حسام در زادگاهش ، خوسف وبر روي تپه اي سنگي كه مشرف به مزارع و باغستان ها و مرسوم به پايتخت است واقع ميباشد كه محل زيارت علاقه مندان به اين زاهد با فضيلت است.
محمدبن حسام خوسفي يکي از شاعران و مبلغان بزرگ مذهب شيعه است که در قرن نهم و مقارن با سلطه تيموريان بر ايران ميزيسته است. ظلم و ستم قومخونخوار و بيگانه تيمور نسبت به مردم ايران وغارت اموال آنان موجب شد که ابن حسام با بوجود آوردن آثار حماسي به جنگ و ستيز با غارتگران بيگانه بپردازد در اين دوره به علت غلبه گرايشهاي ديني بر گرايشهاي ملي قهرمانان آثار حماسي در قالب شخصيتهاي ديني جلوهگر ميشوند.
قصايدي که ابن حسام درباره حضرت مهدي (عج) سروده است علاوه برجنبههاي مذهبي و اعتقادي و سياسي داراي جنبه حماسي نيزهست.
ما براميد روي تو از گردش قمر
تا کي مه لقاي تو خواهد عيان رسيد
محمد بن حسام خوسفي از بزرگترين شاعران و مبلغان مذهب شيعه است که در اوائل قرن نهم در خوسف يکي از دهستان هاي ولايت قهستان متولد شد. اجداد و نياکانش اهل علم و دانش بودند و اوعلوم و فضائل را از پدرش آموخت1
دوران زندگي او با غلبة تيموريان بر ايران مقارنبود.
1- تربيتهاي پدرخاک مرا خشبوي کرد
خاک خوش بر خوابگاه تربت باباي من
ديوان اشعار ابن حسام خوسفي، ص105
در اين دوره که يکي از سختترين دورههاي تاريخ ايران بود، خراسان عرصة تاخت و تاز و جنگهاي خانمانسوز شاهزادههاي تيموري بر سر قدرت قرار گرفته بود و عامة مردم در آتش فقر وفاقه ميسوختند و مورد انواع شکنجه و قتل وغارتهاي شاهزادگان و امراي تيموري واقع ميشدند. بدين جهت ابنحسام خوسفي اين شاعر حماسهسرا با وجود داشتن قريحه و نبوع شگرف شاعرانه از رفتن به دربار پادشاهان تيموري خودداري کرد و از راه استنساخ قرآن و نيز کشت و زرع روزگار ميگذرانيد. 2
و شعر را در راه اشاعة عقيده و مذهب و مبارزه با قدرتهاي ظالم و ستمگر وفاسد بيگانه که تمامي ارزشهاي ديني را در معرض نابودي قرار داده بودند بکار گرفت. درآن دورة حساس تاريخ که غارتگران بيگانه، استقلال و مليت و امنيت ايران را در معرض خطر قرار دادند و کوچکترين مخالفت و جنبش از طرف مردم را به شديدترين وجهي سرکوب ميکردند و با وجود قتلعامهاي خونين و مکرر و تجاوز به اموال و نواميس ديگرانادعاي دينداري و عدالت و احسان به زيردستان را داشتند، او با سلاح شعر به جنگ بادشمنان شتافت واولين و بزرگترين حماسة ديني ادب فارسي يعني خاوراننامه را بوجودآورد. در اين حماسه فرياد رعدآساي علي(ع) در ميدان جنگ که لرزه بر پيکر کافران غارتگر سرزمين خاور ميافکند در حقيقت فرياد در گلو خفه شده مردمي است که غرور ملي و ارزشهاي ديني خود را لگدکوب دشمنان خونخوار و متجاوز ميبيند. ابنحسام با سرودنقصايدي غرّا و متين درمدح حضرت علي و ائمه اطهار عليهمالسلام و بيان اعتقادات شيعه و منتشر کردن آن در بين مردم درگسترش آيين تشيع نقش مهمي را برعهده داشته است.
2- کارمن خط کلام است و ز بيکاري من
چرخ را با من سرگشته سر پيکاراست
ديوان اشعار،ص555
قصايدي که او در مدح امام حسين(ع) و واقعة کربلاو همچنين امام حسن(ع) و امام زينالعابدين(ع) و حضرت زهرا(س) و حضرت مهدي(عج) سروده است در تماميادبيات فارسي بينظير است. به علت وفور بيان اعتقادات شيعه در شعر ابن حسام ميتوانديوان او را مهمترين تجليگاه منظوم اعتقادي شيعه در ادب فارسي به حساب آورد.اولين قصايدي را که داراي ويژگيهاي کامل يک اثر حماسي است ميتوان در ديوان ابنحسام خوسفي يافت. قبل از اوشاعران بزرگ شيعه از جمله کسايي مروزي، ناصرخسرو، سنايي، قوامي رازي و ديگراناشعاري در مدح حضرت علي (ع) و ديگر ائمه سرودهاند که جنبة روشنگري و تبليغي دارديعني شاعر سعي ميکند با آوردن آيات و احاديث و همچنين بيان فضايل آنان امامت وولايتشان را اثبات کند.
کلمات کليدي 136
نظرات